Słownik gwary i kultury Kujaw

– polifoniczność kulturowa regionu w zwierciadle gwary

Geneza słownika

W 2011 roku, gdy minęło sto lat od ukazania się Słownika gwar polskich Jana Karłowicza, narodziła się w kręgu językoznawców bydgoskich idea stworzenia słownika kujawskiego, który rejestrowałby fakty językowe w powiązaniu z kontekstami kulturowymi, a tym samym dokumentował niematerialne dziedzictwo regionu, tak ważnego w dziejach polskiej państwowości i kultury.

Kujawy, które już od czasu badań Oskara Kolberga przyciągały uwagę wielu etnografów i folklorystów, nie miały dotychczas profesjonalnie opracowanego słownika regionalnego. Lukę tę uzupełnia redagowany według szeroko pojmowanej koncepcji dyferencjalności Słownik gwary i kultury Kujaw, publikowany sukcesywnie przez Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy.

Koncepcja i baza źródłowa

Słownik jest ukierunkowany na dokumentowanie zróżnicowanych chronologicznie i geograficznie zasobów leksykalnych Kujaw (rozumianych w granicach historycznych), ukazywanych w perspektywie porównawczej z innymi gwarami. Nadrzędnym celem pięcioosobowego zespołu było stworzenie opracowania, które będzie spełniać funkcję informacyjną, edukacyjną, a zarazem stanie się językowym zapleczem dla budowania kujawskiej wspólnoty regionalnej i umacniania jej tożsamości kulturowej.

Baza materiałowa słownika oparta jest na „krzyżowaniu” źródeł historycznych (od 2. połowy XIX w.) i współczesnych, pisanych i mówionych. Dane leksykalne zostały wyekscerpowane z potocznych tekstów gwarowych, tekstów literackich i paraliterackich, wykorzystujących kod gwarowy w celach stylizacyjnych, artykułów na temat mowy kujawskiej w prasie regionalnej, rejestrów słownictwa w XIX-wiecznych i międzywojennych czasopismach, atlasów gwarowych, amatorskich słowniczków tworzonych przez mieszkańców regionu oraz naukowych opracowań etnograficznych i folklorystycznych łączących słownictwo kujawskie z kulturą ludową (łącznie 115 pozycji). Współczesny materiał z kolei pochodzi z wywiadów otwartych (historia mówiona) zarejestrowanych od 23 rozmówców z 15 wsi kujawskich oraz kwestionariuszy leksykalnych, a także opracowań językoznawczych, podejmujących zagadnienia z zakresu nazewnictwa gwarowego (ponad 150  haseł w słowniku stanowią fitonimy kujawskie wyekscerpowane ze studiów Agnieszki Wierzbickiej).

Artykuły hasłowe są prezentowane w układzie alfabetycznym, definicje haseł, podawane bez nadmiaru naukowości i encyklopedyzmu, realnoznaczeniowe, strukturalne i synonimiczne. Przed definicją hasła umieszczane są niezbędne kwalifikatory typu chronologicznego, frekwencyjnego czy stylistycznego, natomiast po cytatach zaczerpniętych z folkloru mówionego lub śpiewanego oraz tekstów literackich i paraliterackich podawane są kwalifikatory genologiczne, informująco szczegółowo o gatunku źródła , z jakiego pochodzi ilustracja tekstowa. Materiał językowy, często już historyczny, ekscerpowano z pieśni, przyśpiewek, oracji weselnych, przywoływek dyngusowych, przypowieści, legend, zagadek oraz gawęd stylizowanych na teksty mówione.

Istotne znaczenie w strukturze hasła mają dane geograficzne, dlatego oprócz definicji i cytatu, potwierdzającego użycie słowa w kontekście (jeśli takim kontekstem dysponowano), podawana jest w słowniku kujawskim lokalizacja terytorialna. Dane z zakresu geografii wyrazowej pomogą uzmysłowić użytkownikom słownika zróżnicowanie wewnętrzne mowy Kujawiaków, które jest wypadkową różnych czynników: historycznych, osadniczych, gdyż na tym obszarze krzyżowały się wpływy wielkopolskie, pomorskie, mazowieckie, północnomałopolskie. Przez ponad sto lat region był podzielony między państwa zaborcze, Prusy i Rosję, co poza względami cywilizacyjnymi mocno oddziałało na niejednorodność słownictwa kujawskiego (silne wpływy językowe i kulturowe niemieckie na Kujawach Zachodnich). Integralnym elementem hasła jest też zawarta na końcu informacja o zasięgu danej jednostki w gwarach polskich, sygnalizująca paralele leksykalne między Kujawami i innymi regionami. Najbardziej rozbudowanymi hasłami w makrostrukturze słownika są nazwy oznaczone kwalifikatorem etn[ograficzne], dokumentujące wierzenia, obrzędowość i tradycje kujawskiej wspólnoty językowo-kulturowej.

Słownik jest adresowany do szerszego grona odbiorców, a to narzuciło zminimalizowanie informacji gramatycznych i zastosowanie uproszczonego zapisu haseł, kolokacji i cytatów, ale bez zacierania swoistości gwary.

Zespół opracowujący Słownik i dotychczas wydane tomy

W skład zespołu gromadzącego i opracowującego słownictwo kujawskie wchodzą: Anna Paluszak-Bronka (UKW), Zofia Sawaniewska-Mochowa (IS PAN), Mirosława Wronkowska-Dimitrowa (UKW), Krzysztof Kołatka (UKW), Włodzimierz Moch (AJP).

Tom pierwszy, zawierający hasła od A do H (A BO TA—HYNA), został opublikowany w grudniu 2017 roku, pod redakcją naukową Zofii Sawaniewskiej-Mochowej. Składa się z 1450 haseł opracowanych przez wyżej wymienioną i W. Mocha. Oprócz części słownikowej zawiera omówienie dotychczasowych prób gromadzenia i opisu słownictwa z Kujaw, zasady opracowania słownika, trzy mapy, wykazy źródeł, rozmówców, miejscowości i skróty określeń geograficznych przyjętych przy ustalaniu zasięgów. Zainteresowanie odbiorców zachęciło wydawcę do kilkakrotnego dodruku słownika. Pozytywny odbiór 1. tomu i koncepcji słownika znalazł też odzwierciedlenie w recenzji Tadeusza Lewaszkiewicza (Slavia Occidentalis. Linguistica, 2019, 76(1), 187─189).

Tom drugi, obejmujący hasła od I do P (ICY—PYTOCIE), został wydany w listopadzie 2025 roku pod redakcją naukową Zofii Sawaniewskiej-Mochowej i Krzysztofa Kołatki. Zawiera ponad 3000 haseł (nie licząc haseł odsyłaczowych), opracowanych przez M. Wronkowską-Dimitrową, Z. Sawaniewską-Mochową, A. Paluszak-Bronkę i K. Kołatkę. Przedrukowane zostały dwie mapy z tomu pierwszego i wszystkie wykazy, uzupełnione o nowe dane. Dodano aneks zawierający 23 hasła, które nie znalazły się w tomie 1. Cennym uzupełnieniem (nie tylko dekoracyjnym!) jest archiwum fotograficzne, złożone z 60 fotografii (zawierające m. in. unikatowe malatury ścienne w chatach kujawskich i archiwalia zasłużonej dla kultury kujawskiej rodziny Becińskich).

W przygotowaniu jest zamykający edycję tom trzeci, obejmujący słownictwo od R─Ż (RABARBER─ŻYWY OGIŃ), który również będzie zawierał mniej więcej 3 tysiące haseł.

Językowo-kulturowy słownik Kujaw jest pod względem ilościowym słownikiem o średniej objętości, zwłaszcza gdy zestawimy zasób jego haseł i ilustracji tekstowych z pełnymi, warsztatowo perfekcyjnymi, wzbogaconymi ikonografią, wielotomowymi leksykonami polskiego Podtatrza (Podhale, Orawa, Spisz) czy Słownikiem gwar Lubelszczyzny, przedstawiającym w 12 tomach materiały gwarowe w układzie tematycznym.